روغن ترمز DOT3 یا DOT4؟ تفاوتی که قبل از تعویض روغن ترمز باید بدانید

وقتی صحبت از نگهداری خودرو می‌شود، معمولاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد روغن موتور و زمان تعویض آن است. اما در سیستم ترمز هم مایعی وجود دارد که کیفیت و شرایط آن مستقیماً با عملکرد ترمز خودرو ارتباط دارد: روغن ترمز.

اگر هنگام خرید یا تعویض روغن ترمز با دو عبارت DOT3 و DOT4 روبه‌رو شده باشید، احتمالاً این سؤال پیش آمده که تفاوت این دو چیست، آیا می‌توان به‌جای DOT3 از DOT4 استفاده کرد و اساساً کدام‌یک برای خودرو مناسب‌تر است؟

پاسخ کوتاه این است: DOT4 از نظر استاندارد حداقل نقطه جوش بالاتری نسبت به DOT3 دارد، اما انتخاب روغن ترمز نباید فقط بر اساس بالاتر بودن عدد DOT انجام شود. توصیه سازنده خودرو مهم‌ترین معیار انتخاب است.

در ادامه تفاوت روغن ترمز DOT3 و DOT4 را به زبان ساده بررسی می‌کنیم.

روغن ترمز دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

در بیشتر خودروها، سیستم ترمز از یک مدار هیدرولیکی استفاده می‌کند. وقتی راننده پدال ترمز را فشار می‌دهد، روغن ترمز این نیرو را از مجموعه پدال و سیلندر اصلی به بخش‌های ترمز در چرخ‌ها منتقل می‌کند.

بنابراین روغن ترمز باید بتواند در شرایط مختلف دمایی، فشار لازم را به‌درستی منتقل کند.

این موضوع به‌خصوص هنگام:

• ترمزگیری‌های متوالی
• حرکت در جاده‌های کوهستانی
• رانندگی با بار سنگین
• رانندگی شهری پرترافیک
• افزایش دمای مجموعه ترمز

اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به همین دلیل مشخصات روغن ترمز با روغن موتور یا روغن صنعتی متفاوت است و نمی‌توان این سیالات را جایگزین یکدیگر کرد.

DOT در روغن ترمز به چه معناست؟

DOT مخفف Department of Transportation است و استانداردهای مختلف روغن ترمز با عنوان‌هایی مانند DOT3، DOT4 و DOT5.1 شناخته می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های این استانداردها، حداقل نقطه جوش روغن ترمز است.

بر اساس استاندارد FMVSS 116، حداقل نقطه جوش خشک برای DOT3 برابر ۲۰۵ درجه سانتی‌گراد و برای DOT4 برابر ۲۳۰ درجه سانتی‌گراد است. حداقل نقطه جوش مرطوب نیز برای DOT3 حدود ۱۴۰ درجه و برای DOT4 حدود ۱۵۵ درجه سانتی‌گراد تعیین شده است.

در نتیجه، DOT4 در شرایط استاندارد مقاومت بیشتری در برابر افزایش دما دارد.

تفاوت روغن ترمز DOT3 و DOT4 چیست؟

۱. نقطه جوش

مهم‌ترین تفاوت این دو روغن ترمز در نقطه جوش آن‌هاست.

حداقل استانداردها به این صورت هستند:

منظور از نقطه جوش خشک، عملکرد روغن ترمز تازه است؛ درحالی‌که نقطه جوش مرطوب شرایطی را شبیه‌سازی می‌کند که روغن ترمز در طول زمان مقداری رطوبت جذب کرده است.

هرچه نقطه جوش روغن ترمز بالاتر باشد، احتمال تشکیل بخار در مدار هنگام داغ‌شدن شدید سیستم کمتر خواهد بود.

۲. کاربرد در خودروها

DOT3 بیشتر در بسیاری از خودروهای قدیمی‌تر مورد استفاده قرار گرفته است. DOT4 نیز در تعداد زیادی از خودروهای جدیدتر و سیستم‌های ترمز پیشرفته‌تر استفاده می‌شود.

برای مثال، Bosch نیز DOT3 را عمدتاً برای خودروهای قدیمی‌تر معرفی می‌کند و برای بسیاری از خودروهای جدید، DOT4 را در سبد محصولات خود ارائه می‌دهد.

اما این نکته به معنی آن نیست که هر خودروی جدید الزاماً DOT4 و هر خودروی قدیمی الزاماً DOT3 می‌خواهد.

دفترچه راهنمای خودرو یا مشخصات درج‌شده روی مخزن روغن ترمز، مرجع اصلی انتخاب است.

۳. عملکرد در دمای بالا

در رانندگی عادی ممکن است تفاوت DOT3 و DOT4 برای راننده چندان محسوس نباشد، اما در شرایطی که ترمزها مرتب و شدید استفاده می‌شوند، نقطه جوش بالاتر اهمیت پیدا می‌کند.

مثلاً در مسیرهای سرازیری طولانی، ترمزگیری‌های مکرر می‌تواند دمای دیسک، لنت و روغن ترمز را بالا ببرد.

اگر روغن ترمز شرایط مناسبی نداشته باشد، احتمال تشکیل حباب‌های بخار در سیستم افزایش پیدا می‌کند. بخار برخلاف مایع قابلیت فشرده‌شدن بیشتری دارد و می‌تواند احساس نرم یا اسفنجی شدن پدال ترمز را ایجاد کند.

آیا می‌توان DOT4 را به‌جای DOT3 ریخت؟

اینجا باید کمی محتاط بود. بسیاری از روغن‌های ترمز DOT3 و DOT4 رایج بر پایه ترکیبات گلیکولی تولید می‌شوند، اما این موضوع به‌تنهایی مجوز جایگزینی نیست.

حتی تولیدکنندگان معتبر نیز درباره اختلاط یا جایگزینی روغن ترمز تأکید می‌کنند که مشخصات سازنده خودرو باید رعایت شود.

بنابراین صرفاً با این منطق که «DOT4 عدد بالاتری دارد، پس حتماً بهتر است» روغن ترمز خودرو را تغییر ندهید.

اگر سازنده DOT3 را مشخص کرده و قصد استفاده از DOT4 دارید، ابتدا باید سازگاری آن با سیستم ترمز همان خودرو بررسی شود.

آیا DOT3 و DOT4 را می‌توان با هم مخلوط کرد؟

بهترین روش این است که روغن ترمز مطابق توصیه سازنده و مشخصات محصول استفاده شود و از مخلوط‌کردن بی‌دلیل انواع مختلف خودداری شود.

حتی در مواردی که دو محصول از نظر شیمیایی قابلیت سازگاری دارند، اختلاط ممکن است باعث شود عملکرد نهایی سیستم در سطح روغن ترمز با مشخصات بهتر باقی نماند.

موضوع مهم‌تر این است که DOT5 را نباید با DOT3 و DOT4 اشتباه گرفت. DOT5 سیلیکونی است و از نظر ساختار و سازگاری تفاوت جدی دارد. استاندارد FMVSS 116 نیز DOT5 سیلیکونی را از DOT5.1 غیرسیلیکونی تفکیک می‌کند.

بنابراین هنگام خرید فقط به عدد DOT نگاه نکنید؛ عنوان کامل استاندارد روی بسته‌بندی مهم است.

چرا روغن ترمز با گذشت زمان افت عملکرد پیدا می‌کند؟

یکی از ویژگی‌های بسیاری از روغن‌های ترمز متداول این است که در طول زمان می‌توانند رطوبت جذب کنند.

افزایش میزان رطوبت باعث کاهش نقطه جوش روغن ترمز می‌شود. به همین دلیل در استانداردها علاوه بر نقطه جوش خشک، نقطه جوش مرطوب نیز اندازه‌گیری می‌شود.

برای نمونه، حداقل نقطه جوش DOT4 از ۲۳۰ درجه سانتی‌گراد در حالت خشک به ۱۵۵ درجه در شرایط آزمون مرطوب کاهش پیدا می‌کند. این موضوع به‌ویژه در مناطق گرم و مرطوب اهمیت بیشتری دارد؛ همان‌طور که هنگام انتخاب روغن موتور در بندرعباس باید شرایط آب‌وهوایی و توصیه سازنده خودرو را در نظر گرفت، وضعیت و استاندارد روغن ترمز نیز باید متناسب با الزامات فنی خودرو بررسی شود.

این تفاوت نشان می‌دهد که صرفاً وجود روغن ترمز در مخزن به معنی مناسب بودن شرایط آن نیست.

روغن ترمز هر چند وقت یک‌بار باید تعویض شود؟

برای همه خودروها نمی‌توان یک عدد ثابت تعیین کرد.

دوره تعویض به مواردی مانند:

• توصیه شرکت سازنده
• نوع روغن ترمز
• شرایط رانندگی
• عمر روغن
• شرایط سیستم ترمز

وابسته است. برخی تولیدکنندگان روغن ترمز دوره‌هایی مانند دو سال یا حدود ۴۰ هزار کیلومتر را برای بعضی محصولات پیشنهاد می‌کنند، اما حتی در همین منابع تأکید شده که دستورالعمل سازنده خودرو اولویت دارد.

بنابراین بهتر است زمان تعویض روغن ترمز خودرو را از دفترچه راهنما یا برنامه سرویس همان مدل خودرو بررسی کنید.

چه نشانه‌هایی را باید جدی گرفت؟

تغییر در عملکرد ترمز همیشه به معنی خراب‌شدن روغن ترمز نیست، اما موارد زیر نیاز به بررسی دارند:

• احساس اسفنجی یا غیرعادی در پدال ترمز
• کاهش غیرعادی سطح روغن ترمز
• روشن‌شدن چراغ هشدار سیستم ترمز
• مشاهده نشتی در سیستم
• نامشخص بودن زمان آخرین تعویض روغن ترمز

کاهش سطح روغن ترمز را نباید صرفاً با اضافه‌کردن مایع نادیده گرفت؛ زیرا ممکن است ناشی از سایش قطعات یا نشتی سیستم باشد.

سیستم ترمز یکی از بخش‌هایی است که بهتر است بررسی آن به تعمیرکار متخصص سپرده شود.

هنگام خرید روغن ترمز به چه چیزهایی توجه کنیم؟

همان‌طور که در خرید روغن موتور صرفاً نام برند یا گرانروی روی بسته‌بندی کافی نیست، برای روغن ترمز نیز باید مشخصات فنی محصول بررسی شود.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

استاندارد توصیه‌شده خودرو

اگر روی مخزن یا در دفترچه خودرو DOT4 ذکر شده، محصول باید همان استاندارد موردنیاز را تأمین کند.

بسته‌بندی سالم و پلمب

روغن ترمز باید تا حد امکان از تماس با رطوبت محیط محافظت شود. استاندارد FMVSS 116 نیز بر بسته‌بندی مناسب و بسته نگه‌داشتن ظرف برای جلوگیری از جذب رطوبت تأکید دارد.

برند و منبع تأمین معتبر

کیفیت سیالات مصرفی خودرو مستقیماً با عملکرد قطعات ارتباط دارد. این موضوع هم در فروش روغن موتور و هم در تأمین روغن ترمز، روغن گیربکس و سایر روانکارها اهمیت دارد.

تاریخ و شرایط نگهداری

از محصولی استفاده کنید که بسته‌بندی آن باز یا آسیب‌دیده نباشد و در شرایط مناسب نگهداری شده باشد.

DOT3 بهتر است یا DOT4؟

اگر بخواهیم فقط مشخصات استاندارد را مقایسه کنیم، DOT4 حداقل نقطه جوش بالاتری دارد و برای شرایط حرارتی سخت‌تر ظرفیت بیشتری ارائه می‌دهد.

اما سؤال درست این نیست که «کدام روغن ترمز بهتر است؟»

سؤال درست این است:

کدام روغن ترمز برای سیستم ترمز خودروی من طراحی و توصیه شده است؟

اگر خودرو DOT3 نیاز دارد، استفاده از یک DOT3 معتبر و مطابق استاندارد می‌تواند انتخاب صحیح باشد. اگر سازنده DOT4 را تعیین کرده، نباید صرفاً به دلیل در دسترس بودن DOT3 استاندارد پایین‌تر را جایگزین کرد.

یک اشتباه رایج؛ روغن ترمز را با روغن‌های دیگر مقایسه نکنید

گاهی کاربران هنگام جست‌وجوی محصولات خودرویی، روغن ترمز را در کنار عباراتی مانند روغن موتور در تهران، روغن موتور در کرمان، روغن موتور در شیراز، روغن موتور بندرعباس یا روغن موتور هرمزگان جست‌وجو می‌کنند.

اما روغن ترمز یک روانکار معمولی برای موتور نیست و وظیفه آن کاملاً متفاوت است.

روغن موتور وظیفه روانکاری، خنک‌کاری نسبی، پاک‌کنندگی و محافظت از قطعات داخلی موتور را بر عهده دارد؛ در حالی که روغن ترمز بخش مهمی از انتقال نیروی هیدرولیکی سیستم ترمز است.

به همین دلیل هنگام انتخاب هر سیال، باید استاندارد و کاربرد مخصوص همان سیستم را بررسی کرد.

در موتورازین نیز رویکرد صحیح هنگام بررسی روغن موتور، روغن گیربکس، روغن‌های صنعتی و سایر سیالات مصرفی باید بر تطبیق مشخصات محصول با نیاز واقعی خودرو یا دستگاه استوار باشد، نه صرفاً انتخاب محصولی با عدد یا گرید بالاتر.

جمع‌بندی؛ قبل از تعویض روغن ترمز فقط به عدد DOT نگاه نکنید

تفاوت اصلی DOT3 و DOT4 در سطح عملکرد استاندارد و به‌خصوص نقطه جوش آن‌هاست. DOT4 حداقل نقطه جوش خشک و مرطوب بالاتری نسبت به DOT3 دارد و در بسیاری از خودروهای جدید مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بااین‌حال، بالاتر بودن عدد DOT به معنی مناسب بودن خودکار آن برای هر خودرو نیست.

قبل از تعویض روغن ترمز:

• استاندارد توصیه‌شده سازنده خودرو را بررسی کنید.
• از روغن ترمز با بسته‌بندی سالم و منبع معتبر استفاده کنید.
• انواع مختلف را بدون بررسی سازگاری با یکدیگر مخلوط نکنید.
• DOT5 سیلیکونی را با DOT3، DOT4 یا DOT5.1 اشتباه نگیرید.
• اگر زمان تعویض روغن مشخص نیست یا عملکرد پدال تغییر کرده، سیستم ترمز را تخصصی بررسی کنید.

انتخاب درست روغن ترمز شاید در ظاهر جزئی به نظر برسد، اما در سیستم ترمز، همین جزئیات اهمیت زیادی دارند.